Vùng trống dữ liệu của bóng đá Việt Nam: Khi VAR đến nhưng thông tin vẫn bỏ ngỏ

Đêm ấy, trong phòng điều hành của một trận đấu thuộc hệ thống giải vô địch quốc gia Việt Nam, đồng hồ nhích qua phút bảy mươi tám. Một pha tranh chấp trong vòng cấm, cầu thủ ngã, trọng tài chính thổi phạt đền. Trên màn hình trước mặt tôi là bốn góc quay chậm, một đường kẻ việt vị mờ nhạt, và một khung dữ liệu nằm ở góc phải. Khung dữ liệu ấy trống. Không có tọa độ điểm chạm, không có dấu thời gian chuẩn, không có tín hiệu cảm biến. Chúng tôi có hình ảnh, rất nhiều hình ảnh. Nhưng hình ảnh không tự động trở thành bằng chứng. Tôi ngồi đó, tay đặt trên mặt bàn lạnh, và tự hỏi câu hỏi đã theo tôi suốt hai mươi năm làm nghề: nếu không có dữ liệu, chúng ta đang kiểm chứng điều gì? Một quyết định được đưa ra trong vòng ba mươi giây, trước áp lực của hàng vạn khán giả, dựa trên một khung hình có thể đã mất đi độ phân giải sau khi nén. Đó là thực tế của bóng đá Việt Nam, và cũng là thực tế của phần lớn các nền bóng đá đang tìm cách bắt kịp công nghệ. Tôi không xem trận đấu; tôi đọc nhịp trận đấu qua từng khung hình. Và cái khung hình đêm ấy, dù sắc nét đến đâu, vẫn không trả lời được câu hỏi cơ bản nhất: điểm tiếp xúc nằm ở đâu, và nó nằm ở đó trong bao lâu. Sau tiếng còi, tôi ghi lại thời điểm, tên cầu thủ, vị trí trên sân, và một dòng chữ ngắn: không đủ dữ liệu để kết luận. Tôi đã viết dòng ấy rất nhiều lần. Nó không phải là một lời thoái thác. Nó là kết quả trung thực nhất mà một người phân tích có thể đưa ra khi nguồn lực không cho phép anh ta đi xa hơn. Để hiểu vì sao một phòng VAR có thể rơi vào tình trạng ấy, cần nhìn lại chặng đường mà bóng đá Việt Nam đã đi qua. Công nghệ hỗ trợ trọng tài bằng video, gọi tắt là VAR, bắt đầu được đưa vào các trận đấu thuộc hệ thống giải chuyên nghiệp Việt Nam từ mùa giải hai nghìn không trăm hai mươi ba, ban đầu ở một số trận được chọn, sau đó mở rộng dần. Đây là một bước tiến quan trọng. Trước đó, mọi tranh cãi trên sân đều dừng lại ở mức độ cảm tính: khán giả nhìn thấy một đằng, trọng tài nhìn thấy một nẻo, và không có cơ chế nào để đối chiếu một cách hệ thống. Nhưng đưa camera vào sân không đồng nghĩa với việc đưa dữ liệu vào sân. Đây là điểm mà rất nhiều người nhầm lẫn, và cũng là điểm mà tôi muốn dành phần lớn bài viết này để mổ xẻ. Một hệ thống VAR hoàn chỉnh cần ít nhất bốn tầng: camera đủ góc và đủ tần số khung hình, hệ thống đường kẻ việt vị được hiệu chuẩn chính xác, tín hiệu cảm biến trong bóng và trên người cầu thủ, và cuối cùng là con người ngồi trong phòng điều hành đủ năng lực để đọc tất cả những thứ đó. Bóng đá Việt Nam hiện có tầng thứ nhất, đang xây dựng tầng thứ hai, còn tầng thứ ba và thứ tư thì vẫn còn khoảng cách. Khoảng cách ấy chính là cái mà tôi gọi là vùng trống dữ liệu. Vùng trống dữ liệu không phải là sự thiếu vắng hình ảnh. Vùng trống dữ liệu là khoảng không giữa cái chúng ta nhìn thấy và cái chúng ta có thể chứng minh. Một pha bóng có thể được quay từ tám góc, phát lại ở tốc độ một phần tư, và vẫn nằm trong vùng trống ấy, nếu như không có một con số nào đủ tin cậy để chốt lại vấn đề. Tôi từng chứng kiến điều này ở một nơi khác, trong vai trò nhân viên phân tích dữ liệu cho một liên đoàn bóng đá. Năm hai nghìn không trăm mười bảy, tôi dành sáu tuần để thống kê bốn mươi bảy quả phạt đền trong mười lăm vòng đấu và nhận ra một trọng tài có xu hướng ra quyết định nghiêng về đội chủ nhà tới sáu mươi tám phần trăm ở các tình huống năm mươi - năm mươi. Tôi trình báo cáo ấy lên cấp trên. Nó bị trả lại với một câu duy nhất: trực giác của trọng tài quan trọng hơn thống kê. Sáu tháng sau, khi chính liên đoàn ấy thay đổi cách áp dụng luật chạm tay dựa trên dữ liệu tương tự, báo cáo của tôi được lấy ra khỏi ngăn kéo và trở thành tài liệu nội bộ. Tôi kể câu chuyện này không phải để than thân. Tôi kể để nói rằng vùng trống dữ liệu không chỉ tồn tại ở những nơi thiếu camera. Nó tồn tại ở cả những nơi có đầy đủ số liệu, nhưng thiếu ý chí sử dụng số liệu. Việt Nam không nằm ngoài quy luật ấy. Một nền bóng đá có thể mua camera, nhưng không thể mua ngay lập tức một văn hóa kiểm chứng. Tôi muốn đi vào ba lớp của vấn đề. Lớp thứ nhất là hạ tầng. Một phòng VAR đạt chuẩn cần tối thiểu một số lượng camera nhất định, được đặt ở những vị trí đã được tính toán để không bỏ sót pha bóng ở rìa sân hay trong vòng cấm. Ở nhiều trận đấu tại Việt Nam, số lượng camera còn ít, và một vài góc quay bị che khuất bởi cột dọc, bởi cầu thủ, hoặc bởi chính khán đài. Khi pha bóng rơi vào đúng góc khuất ấy, người phân tích buộc phải suy đoán. Và suy đoán, trong công việc này, là một từ xấu. Tôi học được điều đó vào năm hai nghìn không trăm mười tám, tại một kỳ World Cup. Trước trận chung kết, khi kiểm tra hiệu chuẩn hệ thống đường việt vị, tôi phát hiện sai số trung bình lên tới bốn mươi ba xăng-ti-mét giữa tín hiệu camera và thực tế trên sân. Bốn mươi ba xăng-ti-mét. Chỉ cần một sai số nhỏ như thế, một bàn thắng hợp lệ có thể bị tước, hoặc một bàn thắng việt vị có thể được công nhận. Tôi gửi báo cáo hiệu chỉnh ba mươi bảy phút trước giờ bóng lăn, và ban tổ chức phải kiểm tra lại toàn bộ hệ thống. Câu chuyện ấy dạy tôi một điều: đường kẻ không bao giờ nói dối, nhưng người kẻ đường thì có thể. Một đường kẻ chỉ đúng khi hệ thống đằng sau nó được hiệu chuẩn đúng. Và việc hiệu chuẩn, không may, là phần ít được chú ý nhất trong toàn bộ quy trình. Ở Việt Nam, câu hỏi đặt ra không phải là chúng ta có VAR hay không, mà là chúng ta hiệu chuẩn nó tới đâu. Bởi vì một hệ thống chưa được hiệu chuẩn đầy đủ có thể tạo ra cảm giác an toàn giả. Người hâm mộ thấy có đường kẻ, thấy có phòng VAR, và tin rằng công lý đã được đảm bảo. Nhưng niềm tin ấy, nếu không dựa trên dữ liệu kiểm chứng được, chỉ là một niềm tin. Lớp thứ hai là con người. Và đây là lớp tôi quan tâm nhất, bởi vì nó không thể giải quyết bằng tiền. Trong một phòng VAR, có một người ngồi trước màn hình và một người khác đưa ra quyết định cuối cùng trên sân. Giữa hai người ấy là một cuộc trao đổi ngắn, thường kéo dài dưới một phút. Trong một phút ấy, người phân tích phải chọn góc quay, chọn tốc độ phát, chọn thời điểm dừng khung hình, và diễn đạt tất cả những gì mình thấy bằng một ngôn ngữ mà người trọng tài có thể hiểu ngay lập tức. Sai sót không chỉ đến từ camera. Nó đến từ việc chọn sai khung hình, từ việc bỏ qua một góc quay quan trọng, từ việc diễn đạt mơ hồ. Và vì không ai kiểm tra lại người phân tích trong lúc trận đấu đang diễn ra, nên trách nhiệm nằm hoàn toàn trên vai một cá nhân. Tôi luôn tự hỏi: ai kiểm tra người kiểm tra? Trong bóng đá, câu hỏi này hiếm khi được trả lời thỏa đáng. Chúng ta có cơ chế để xem lại quyết định của trọng tài, nhưng chúng ta không có cơ chế để xem lại quyết định của người ngồi trong phòng VAR. Một khi khung hình đã được chọn và truyền đi, nó trở thành sự thật. Không ai biết rằng có một góc quay khác, rõ hơn, đã bị bỏ qua. Điều này đặc biệt đáng lo ở một nền bóng đá mà số lượng người được đào tạo bài bản cho vị trí này còn ít. Một trọng tài Việt Nam có thể được đào tạo qua nhiều năm, được kiểm tra thể lực và lý thuyết định kỳ, nhưng người ngồi cạnh anh ta trong phòng điều hành thì đôi khi chỉ được chọn vì có mặt đúng lúc. Đây là một bất đối xứng nguy hiểm. Chúng ta đặt tiêu chuẩn rất cao cho người cầm còi, nhưng lại đặt tiêu chuẩn thấp hơn cho người cung cấp thông tin cho người cầm còi. Lớp thứ ba là bối cảnh. Và đây là lớp mà tôi tin rằng bóng đá Việt Nam đang bỏ qua nhiều nhất. Năm hai nghìn không trăm hai mươi, khi các giải đấu phải tạm dừng vì dịch bệnh rồi trở lại trong tình trạng sân không khán giả, tôi phân tích hai trăm mười hai trận đấu trước và sau thời điểm ấy. Kết quả cho thấy tỷ lệ thắng sân nhà giảm từ bốn mươi mốt phẩy ba phần trăm xuống ba mươi lăm phẩy hai phần trăm. Số thẻ vàng giảm mười bảy phần trăm, từ ba phẩy tám thẻ mỗi trận xuống ba phẩy mười lăm thẻ mỗi trận. Truyền thông khi đó đua nhau viết về cái chết của lợi thế sân nhà. Nhưng tôi cẩn thận chỉ ra một điều khác: sự thay đổi ấy không đến từ việc cầu thủ mất đi động lực. Nó đến từ việc trọng tài mất đi tiếng ồn của khán giả để tham chiếu ngưỡng phạm lỗi. Khi không có tiếng hò reo, một pha va chạm nhẹ không còn bị đẩy lên thành một pha phạm lỗi nghiêm trọng. Trọng tài trở nên bình tĩnh hơn, và số thẻ giảm xuống. Đây là một phát hiện có ý nghĩa trực tiếp với Việt Nam. Bởi vì bóng đá Việt Nam là một nền bóng đá có khán đài cuồng nhiệt bậc nhất khu vực. Sức ép từ khán đài không chỉ ảnh hưởng tới cầu thủ. Nó ảnh hưởng tới cả người cầm còi. Và nếu chúng ta không đo lường được mức độ ảnh hưởng ấy, chúng ta sẽ mãi tranh cãi trong vô vọng về việc trọng tài có thiên vị hay không. Tôi từng chứng kiến sức ép ấy ở một trận đấu mà đội chủ nhà đang bị dẫn bàn. Mỗi tiếng hò reo từ khán đài đều mang theo một yêu cầu ngầm: hãy thổi phạt. Trọng tài không nghe thấy những lời yêu cầu ấy bằng tai, nhưng anh ta cảm nhận được chúng bằng toàn bộ cơ thể. Và phản ứng của anh ta, dù chỉ là một phần giây chậm lại trước khi cất còi, đã là một dạng dữ liệu. Chúng ta có thể đo nó. Chúng ta chỉ chưa làm. Vùng trống dữ liệu không chỉ xuất hiện trong các quyết định trên sân. Nó xuất hiện ở mọi nơi mà bóng đá Việt Nam cần đưa ra phán đoán nhưng thiếu công cụ để phán đoán. Trong chuyển nhượng, một cầu thủ có thể được đánh giá qua vài trận đấu, qua cảm nhận của tuyển trạch viên, qua một vài clip trên mạng. Nhưng số phút thi đấu thực tế, số lần chạm bóng trong vòng cấm đối phương, số lần tạo cơ hội trên mỗi chín mươi phút, những con số ấy thường không được thu thập một cách hệ thống. Kết quả là các bản hợp đồng được quyết định bằng trực giác, và trực giác, dù có giá trị, không thể thay thế cho dữ liệu. Trong chiến thuật, một huấn luyện viên có thể nói rằng đội của ông ấy kiểm soát bóng tốt. Nhưng kiểm soát bóng bao nhiêu phần trăm, ở khu vực nào trên sân, và dẫn tới bao nhiêu cơ hội thực sự? Nếu không trả lời được những câu hỏi ấy, việc kiểm soát bóng tốt chỉ là một cách nói, không phải một sự thật có thể kiểm chứng. Tôi đã ngồi nghe rất nhiều cuộc họp báo sau trận, nơi các huấn luyện viên nói về tinh thần, về khát vọng, về sự quyết tâm. Những từ ấy không sai. Nhưng chúng không thể đo được, và cái gì không đo được thì không thể cải thiện một cách có hệ thống. Đội tuyển quốc gia Việt Nam đã có những bước tiến lớn trong vài năm qua. Chức vô địch giải đấu khu vực năm hai nghìn không trăm hai mươi tư, dưới thời huấn luyện viên Kim Sang-sik, là một thành tựu đáng ghi nhận. Nhưng đằng sau thành tựu ấy, tôi vẫn thấy những khoảng trống. Việc phân tích đối thủ, việc đánh giá thể lực cầu thủ, việc dự đoán chấn thương, những công việc ấy ở nhiều nền bóng đá tiên tiến đã dựa trên mô hình dữ liệu. Ở Việt Nam, chúng vẫn phụ thuộc nhiều vào con mắt của con người. Con mắt ấy quý giá. Nhưng nó có giới hạn, và giới hạn ấy bộc lộ rõ nhất khi đội tuyển phải đối đầu với những đối thủ có nhiều dữ liệu hơn. Đến đây, tôi phải nói một điều có thể khiến nhiều người khó chịu. Người hâm mộ không thực sự muốn dữ liệu. Họ muốn câu chuyện. Một quả phạt đền được thổi, một bàn thắng bị tước, một huấn luyện viên bị sa thải. Những sự kiện ấy chỉ có ý nghĩa khi chúng được kể thành một câu chuyện có nhân vật phản diện. Và nhân vật phản diện dễ chọn nhất, trong bóng đá Việt Nam, luôn là trọng tài. Trọng tài thiên vị đội này, trọng tài bị mua, trọng tài không đủ trình độ. Những câu chuyện ấy lan nhanh hơn bất kỳ bảng thống kê nào. Tôi hiểu vì sao. Một bảng thống kê đòi hỏi người đọc phải suy nghĩ. Một câu chuyện thì không. Và trong một nền bóng đá mà cảm xúc dân tộc và niềm tự hào địa phương luôn ở mức cao, câu chuyện luôn thắng. Nhưng đây là điều tôi muốn nói với tư cách một người từng ngồi trong phòng điều hành: sân vận động trống không tạo ra bóng đá ma, nó tạo ra những kẻ kể chuyện. Khi không có dữ liệu, con người ta lấp đầy khoảng trống bằng trí tưởng tượng. Và trí tưởng tượng, trong bóng đá, hiếm khi hướng tới sự công bằng. Nó hướng tới kẻ mạnh trong câu chuyện mà người kể muốn kể. Đây là lý do vì sao tôi hoài nghi cả những lời kêu gọi minh bạch hóa VAR bằng cách công khai các đoạn hội thoại trong phòng điều hành. Nghe thì hợp lý. Nhưng nếu không có dữ liệu đi kèm, việc công khai hội thoại chỉ đưa thêm nhiên liệu cho những câu chuyện, chứ không giúp ai kiểm chứng được điều gì. Minh bạch mà không có dữ liệu chỉ là một sân khấu mới cho cảm xúc. Người ta sẽ nghe thấy giọng nói của trọng tài, thấy được sự do dự của anh ta, và kết luận rằng anh ta yếu đuối. Nhưng họ sẽ không biết rằng anh ta đã bị đặt vào một tình huống mà hệ thống không cung cấp cho anh ta thông tin cần thiết. Và tôi cũng phải cẩn thận với chính mình. Một người phân tích dữ liệu dễ rơi vào cái bẫy ngược lại: tin rằng con số luôn đúng, rằng hễ có số liệu thì có công lý. Đó là một niềm tin nguy hiểm không kém. Số liệu được tạo ra bởi con người, được chọn lọc bởi con người, và được diễn giải bởi con người. Một bảng thống kê có thể bị bẻ cong để chứng minh bất cứ điều gì, nếu người ta đủ kiên nhẫn. Tôi từng bảo vệ một quy trình đến từng dấu chấm. Tôi từng tin rằng chỉ cần đủ dữ liệu, mọi tranh cãi sẽ được giải quyết. Tôi đã sai một phần. Dữ liệu không giải quyết tranh cãi. Dữ liệu chỉ thu hẹp phạm vi của những gì còn có thể tranh cãi. Và đó đã là một điều rất lớn. Có một giai đoạn tôi nghĩ rằng công nghệ sẽ là câu trả lời cho tất cả. Tôi đã sai. Công nghệ không trả lời câu hỏi nào cả. Công nghệ chỉ đặt ra những câu hỏi mới, và giao lại trách nhiệm trả lời cho con người. Camera không quyết định. Đường kẻ không quyết định. Chỉ có con người quyết định, và con người phải chịu trách nhiệm cho quyết định ấy. Vậy bóng đá Việt Nam nên làm gì? Tôi không có một công thức. Nhưng tôi có một vài suy nghĩ. Thứ nhất, hãy đầu tư vào hiệu chuẩn trước khi đầu tư vào hào nhoáng. Một hệ thống VAR được hiệu chuẩn đúng, dù ít camera, tốt hơn một hệ thống nhiều camera nhưng sai số lớn. Thứ hai, hãy đào tạo người ngồi trong phòng VAR như đào tạo trọng tài, với cùng một tiêu chuẩn. Bởi vì trách nhiệm cuối cùng, dù công nghệ có tiên tiến đến đâu, vẫn thuộc về con người. Thứ ba, hãy bắt đầu thu thập dữ liệu một cách hệ thống, ngay từ bây giờ, ngay cả khi chưa ai sử dụng chúng. Vùng trống dữ liệu không được lấp đầy trong một mùa giải. Nó được lấp đầy qua nhiều năm. Và cuối cùng, hãy chấp nhận rằng có những câu hỏi mà chúng ta chưa thể trả lời. Không đủ dữ liệu để kết luận không phải là một thất bại. Đó là sự trung thực. Và một nền bóng đá trung thực với chính mình sẽ đi xa hơn một nền bóng đá luôn tỏ ra chắc chắn. Tôi vẫn ngồi trong phòng điều hành mỗi cuối tuần. Màn hình vẫn có những khung dữ liệu trống. Nhưng tôi tin rằng, nếu chúng ta kiên nhẫn, những khung ấy sẽ dần được lấp đầy. Không phải bằng công nghệ. Mà bằng một thói quen: kiểm chứng trước khi kết luận.