Vụ Peres Jepchirchir: EPO ở Kenya, tấm huy chương Olympic và bài học cho đường chạy Việt Nam

Sáng ấy ở Lạch Tray, tôi đứng ở mép đường chạy vòng ngoài, chỗ nhóm điền kinh trẻ của thành phố vẫn khởi động trước khi bóng lăn. Một huấn luyện viên cầm điện thoại đọc to: "Peres Jepchirchir bị tạm đình chỉ vì EPO." Nhóm chạy im khoảng ba giây. Rồi một cậu chạy 800 mét hỏi: "Chị ấy vừa vô địch Sydney mà?"

Câu hỏi ấy đúng, và cũng là câu hỏi mà không ai ở sân tập trả lời được. Người ta nhớ một nhà vô địch qua tấm huy chương, nhưng không ai nhìn thấy tờ thông báo của Athletics Integrity Unit đặt cạnh tấm huy chương đó. Người ta có thể quên tên anh, nhưng không thể quên tiếng giày anh bước trên sân. Với Jepchirchir, tiếng giày vẫn còn nguyên trong đoạn video về đích ở Sydney, còn tờ thông báo thì đã nằm trong hộp thư của hàng trăm phóng viên cùng lúc.

Tôi đến sân không để xem ai ghi bàn, mà để xem ai đứng dậy sau cú sút trượt. Lần này tôi phải đứng ở một chỗ khác: nhìn một người đã về đích trước tất cả, rồi đọc xem điều gì xảy ra với cô ấy sau đường hầm.

Một đường chạy, một mẫu nước tiểu, một tờ thông báo

Peres Jepchirchir, 33 tuổi, người Kenya. Trong vòng năm năm, cô gom về một tấm huy chương vàng marathon Olympic, một chức vô địch thế giới và bốn danh hiệu thuộc hệ thống Abbott World Marathon Majors. Ở Sydney, cô về đích với 2:18:31, mức thời gian mạnh nhưng không dị biệt, hợp với một đường chạy có dốc và không được thiết kế để phá kỷ lục.

Rồi Athletics Integrity Unit công bố: mẫu nước tiểu lấy ngoài thi đấu tại Kenya cho kết quả dương tính với erythropoietin, tức EPO. Cô bị tạm đình chỉ và không được thi đấu cho tới khi có phiên điều trần cuối cùng.

EPO là hormone peptide, thuộc nhóm S2 trong danh mục cấm, bị cấm cả trong lẫn ngoài thi đấu. Cơ chế của nó dễ hiểu đến mức khó chịu: nó kích thích tủy xương sản xuất hồng cầu, hồng cầu chở oxy, oxy nuôi cơ aerobic, và cơ aerobic là thứ quyết định tốc độ trên đường chạy dài. Về mặt phát hiện, EPO tái tổ hợp để lại dấu vết trong nước tiểu qua điện di, với cửa sổ phát hiện ngắn, thường chỉ hai tới bốn ngày. Cửa sổ ngắn như vậy nghĩa là một mẫu dương tính hiếm khi là chuyện may rủi ngẫu nhiên. Nó thường là kết quả của một chương trình lấy mẫu có chủ đích, dựa trên thông tin tình báo và dữ liệu sinh học của vận động viên.

Đó là lý do tôi cho rằng chi tiết đáng chú ý nhất trong vụ việc không phải chữ EPO, mà là địa điểm: Kenya, ngoài thi đấu, trước một giải Major.

Tuổi 33 và thứ thực sự bị tước đi

Ở marathon nữ, vùng đỉnh cao thường rơi vào khoảng 27 tới 33 tuổi. Jepchirchir đang đứng ở cuối đoạn cao nguyên ấy, chỗ đường cong đi ngang thay vì đi lên. Đặt cạnh đó là khung hình phạt phổ biến bốn năm cho một chất không xác định khi không chứng minh được tính vô ý.

Bốn năm ấy không phải một quãng nghỉ. Nó là toàn bộ cửa sổ kiếm tiền còn lại của một vận động viên chạy đường dài đỉnh cao. Với một người 24 tuổi, bốn năm là gián đoạn. Với một người 33 tuổi, bốn năm là dấu chấm hết, vì sau tuổi 37 không còn giải Major nào xếp một suất mời đặc cách cho một cựu vô địch đã nghỉ hai mùa.

Nhưng án đình chỉ chỉ là phần nổi. Phần chìm là điều khoản hủy kết quả. Theo kiến trúc quy định của World Athletics và Bộ luật Chống doping Thế giới, khi một vi phạm được xác lập, các kết quả đạt được từ ngày lấy mẫu trở đi bị hủy mặc định. Nghĩa là danh hiệu Sydney, tiền thưởng của giải, điểm và tiền thưởng chuỗi World Marathon Majors tích lũy từ đó đều nằm trong vùng rủi ro.

Khoản bị tước lớn nhất trong vụ này không phải bốn năm thi đấu, mà là một danh hiệu Major kèm theo chuỗi nghĩa vụ tài chính lan sang bốn nhóm chủ thể khác nhau: ban tổ chức giải, hệ thống Majors, liên đoàn quốc gia và nhà tài trợ. Ở bóng đá, một án phạt của câu lạc bộ chỉ tác động tới một bảng cân đối. Ở điền kinh, một án phạt của cá nhân tạo ra một chuỗi đối chiếu chéo giữa những bên chưa từng ngồi cùng một bàn.

Tôi vốn quen nhìn phòng thay đồ bóng đá, nơi một cầu thủ bị treo giò vẫn có 24 người khác gánh hộ. Phòng thay đồ không nói dối. Nó chỉ im lặng đủ để bạn nghe thấy sự thật. Nhưng ở đây không có phòng thay đồ nào cả. Doanh nghiệp mang tên Peres Jepchirchir chỉ có một nhân viên, và người đó vừa bị đình chỉ.

Kenya, Sydney và câu hỏi về chỗ đứng của một giải Major

Kenya là nơi sản sinh tầng tài năng chạy đường dài sâu nhất hành tinh. Nguồn cung ấy dày tới mức một suất bị rút khỏi danh sách xuất phát không tạo ra khoảng trống nào trên đường chạy. Cô ấy mất tất cả; môn thể thao này mất một cái tên trong bảng dự thi.

Sự bất đối xứng ấy là điểm cốt lõi: hệ thống được bảo vệ, cá nhân thì không. Ở bóng đá, mất một ngôi sao là một cuộc khủng hoảng cấp câu lạc bộ, có khi là khủng hoảng cấp giải. Ở điền kinh, mất một nhà vô địch Olympic chỉ là một dòng được xóa trong danh sách mời, và một dòng khác được điền vào.

Chủ thể chịu tổn thất nặng nhất có lẽ không phải vận động viên. Tôi nghĩ đó là Sydney Marathon. Một giải vừa được đưa vào hệ thống Majors, vừa xây dựng danh tiếng bằng đúng một thế hệ nhà vô địch, và nhà vô địch của nó đang bị điều tra. Với một giải Major, thứ tiền tệ thật sự không phải tiền thưởng mà là độ tin cậy của danh sách xuất phát. Một giải có thể thiếu tiền trong một mùa; thiếu độ tin cậy thì mất nhiều mùa hơn để lấy lại.

Ở phía Kenya, câu hỏi lớn hơn một cá nhân. Liên đoàn điền kinh nước này từng nằm trong danh sách theo dõi của cơ quan chống doping thế giới, và mỗi vụ vi phạm mới đều khơi lại ký ức ấy. Nhưng có một cách đọc ngược lại, và tôi cho rằng nó đúng hơn: một mẫu dương tính lấy được ngoài thi đấu, tại Kenya, trước một giải Major, là bằng chứng rằng hệ thống giám sát đang hoạt động đúng chỗ. Nếu không có chương trình lấy mẫu ngoài thi đấu đặt tại địa bàn, mẫu này đã không tồn tại.

Ba cách hiểu sai mà tôi nghe nhiều nhất

Ngày đầu tiên tin ra, phần lớn bình luận xoay quanh một câu hỏi duy nhất: cô ấy có tội không. Đó là câu hỏi cảm xúc, không phải câu hỏi pháp lý. Bộ luật áp dụng nguyên tắc trách nhiệm tuyệt đối: ý định không quyết định việc có vi phạm hay không, nó chỉ quyết định độ dài án. Mọi lập luận kiểu "cô ấy không bao giờ làm thế" đều vô hiệu trước bàn điều trần, dù nó có thể đúng với con người thật của cô ấy.

Điểm mấu chốt mà ít bài báo khai thác là ngày lấy mẫu so với ngày thi đấu. Nếu mẫu được lấy vài ngày trước Sydney và lệnh đình chỉ chỉ ban hành sau đó, kết quả Sydney vẫn bị hủy theo cơ chế tự động, nhưng không phát sinh thêm hành vi "thi đấu khi đang bị đình chỉ". Nếu lệnh đình chỉ có hiệu lực trước ngày chạy, thêm một vi phạm nữa xuất hiện. Hai kịch bản, hai hệ quả chênh lệch nhau rất xa, và dữ kiện công khai chưa phân định được.

Cách hiểu sai thứ hai phổ biến hơn và cũng nguy hiểm hơn: mọi danh hiệu của cô ấy giờ đều bẩn. Không đúng về mặt quy định. Việc hủy kết quả có hiệu lực từ ngày lấy mẫu trở đi, không có hiệu lực ngược về đầu sự nghiệp. Tấm huy chương vàng Olympic và các danh hiệu Major trước đó vẫn đứng nguyên, trừ khi có một vụ việc riêng cho giai đoạn ấy. Bản năng xóa sổ toàn bộ một sự nghiệp là phản xạ của truyền thông, không phải của luật. Và nó phản bội chính những người đã đua với cô ấy trong sạch ở những năm tháng trước.

Cách hiểu sai thứ ba là chuyện Kenya sụp đổ. Tôi không thấy thế. Tôi thấy một quốc gia có tầng sản xuất vận động viên dày tới mức hệ thống kiểm soát buộc phải chạy nhanh hơn tốc độ sinh ra tài năng. Vụ việc này là dấu hiệu của một cuộc đua giữa hai cỗ máy, không phải dấu hiệu một cỗ máy đã hỏng.

Còn một tầng nữa mà gần như không ai nói tới: nhóm hỗ trợ. Ở điền kinh, trách nhiệm chống doping của vận động viên thường được ủy thác cho huấn luyện viên, bác sĩ đội, người quản lý và cả những người pha chế thực phẩm bổ sung. Khi một vụ vi phạm xảy ra, đường đi của chất cấm thường bắt đầu từ chỗ có chuyên môn cao nhất chứ không phải từ chỗ thiếu hiểu biết nhất. Trong các vụ EPO, cơ quan điều tra thường mở song song một nhánh riêng nhắm vào nhân sự hỗ trợ vận động viên. Nhánh đó hiếm khi được báo chí đưa tin, vì nó không có huy chương để tước.

Tôi không có đủ dữ kiện để nói cái gì đã xảy ra trong vụ này, và tôi từ chối suy đoán về ý định. Nhưng về mặt cấu trúc, một vụ dương tính EPO ở vận động viên 33 tuổi thường là thất bại của hệ thống kiểm soát nội bộ trong nhóm hỗ trợ, chứ không phải một quyết định bốc đồng của cá nhân. Bốc đồng không tạo ra được một mẫu có nồng độ đủ để vượt ngưỡng phát hiện trong cửa sổ hai tới bốn ngày.

Điều này có nghĩa gì với đường chạy Việt Nam

Tôi hay bị hỏi vì sao một người theo bóng đá lại đi đọc các vụ doping điền kinh. Câu trả lời nằm ở cấu trúc, không ở môn thể thao. V.League vừa trải qua nhiều mùa mà tiền chuyển nhượng tăng nhanh hơn năng lực quản trị hợp đồng. Điền kinh Việt Nam đang đi đúng vào đoạn đường mà Kenya đã đi qua mười lăm năm trước: thành tích tăng trước, hạ tầng kiểm soát theo sau.

Một vận động viên Việt Nam được mời dự một giải quốc tế lớn sẽ ký hợp đồng với ban tổ chức nước ngoài. Ai đọc hợp đồng đó để tìm điều khoản đạo đức, điều khoản chấm dứt, điều khoản hoàn trả tiền mời? Ai kiểm tra danh mục thực phẩm bổ sung mà vận động viên mang theo? Ai chịu trách nhiệm khi một sản phẩm bị nhiễm cấm chất vì dây chuyền sản xuất ở nước ngoài thay đổi mà không thông báo?

Ở các câu lạc bộ nhỏ, những câu hỏi này thường không có người trả lời, vì không có ai được trả tiền để trả lời. Tôi từng ngồi đủ lâu ở một phòng thay đồ để thấy ban huấn luyện xử lý một chấn thương bằng kinh nghiệm cá nhân thay vì bằng phác đồ. Chuyện doping cách chỗ đó đúng một bước chân, và bước chân ấy thường do người quản lý trực tiếp bước hộ.

Bài học rẻ nhất mà Việt Nam có thể lấy từ Kenya là dựng lớp tuân thủ quanh nhóm hỗ trợ trước khi tiền tài trợ xuất hiện, không phải sau. Chi phí của một buổi tập huấn về danh mục cấm và một quy trình kiểm tra thực phẩm bổ sung nhỏ hơn chi phí của một vụ án bốn năm rất nhiều lần. Nhưng chi phí ấy không nhìn thấy được, nên nó luôn bị cắt trước.

Điều cần theo dõi tiếp

Ba tín hiệu tôi sẽ đọc trong những tháng tới. Thứ nhất là kết quả phân tích mẫu B: nếu mẫu B không xác nhận, toàn bộ câu chuyện đổi hình dạng, và những người đã kết luận cô ấy có tội trong ba giây sẽ không có bản xin lỗi nào. Thứ nhì là ngày lấy mẫu chính xác so với ngày chạy Sydney, vì nó quyết định số lượng vi phạm. Thứ ba là có hay không một thông báo riêng nhắm vào nhóm hỗ trợ, vì đó mới là phần cho thấy hệ thống đã học được gì.

Ở đâu có tiếng bóng lăn, ở đó có người giữ nhịp. Tôi chỉ là người lắng nghe. Nhưng ở Lạch Tray sáng ấy, đứa chạy 800 mét đã hỏi một câu mà giới điều hành thể thao Việt Nam nên tự hỏi trước khi có ai hỏi hộ: nếu một vận động viên của mình bị gọi tên trong một tờ thông báo ngoại ngữ, ai sẽ là người đứng ra đọc nó trước tiên, và họ có hiểu mình đang đọc gì không.