Võ thuật Việt Nam: ba thế giới bị gộp vào một cái nhãn

Đêm 12 tháng 7, tại một nhà thi đấu ở Quận 7, Thành phố Hồ Chí Minh, hai vận động viên bước lên cùng một chiếc cân điện tử. Một người là tuyển thủ Sanda, vừa ép 4,2 kg trong bốn ngày cho kịp hạng 67 kg. Người còn lại là vận động viên biểu diễn quyền, chưa từng bước vào đài đối kháng. Sáng hôm sau, một trang tin thể thao địa phương gọi cả hai bằng đúng một cụm từ: võ sĩ Việt Nam. Tôi ngồi ở hàng ghế thứ sáu đêm đó, ghi chép đủ thứ vô nghĩa. Thứ khiến tôi gai người nằm ở khoảng cách giữa hai con người sống trong hai nền kinh tế chẳng liên quan gì tới nhau, bị gộp lại dưới một cái nhãn duy nhất.

Trong mười năm theo võ đài, tôi nhận ra độc giả Việt Nam đọc tin qua một thói quen rất dễ chịu: gộp. Võ thuật là một chữ tiện lợi. Nó đủ rộng để chứa một trận boxing chuyên nghiệp có tiền thưởng, một giải Sanda cấp trường, một hội thi quyền thuật ở nhà văn hóa, và một buổi khai giảng lớp karate cho trẻ. Truyền thông dùng chữ đó vì nó nhanh, vì nó không đòi hỏi biên tập viên phải hiểu luật, và vì gần như không độc giả nào phàn nàn.

Ba hệ thống nằm dưới cái nhãn ấy vận hành bằng ba bộ luật khác nhau, ba dòng tiền khác nhau và ba mức rủi ro thể chất khác nhau. Boxing chuyên nghiệp chấm theo hệ thống 10 điểm bắt buộc, mỗi hiệp 3 phút, trận tranh đai thường kéo dài 12 hiệp. Sanda thi ba hiệp, mỗi hiệp 2 phút, cộng điểm cho những pha ném ngã hợp lệ và trừ điểm khi đối thủ bị đẩy ra ngoài đài. Quyền thuật biểu diễn không có đối thủ; nó chấm bằng độ chuẩn của tư thế, độ ổn định của thăng bằng và tính hoàn chỉnh của bài. Ba bộ luật, ba định nghĩa khác nhau về chữ thắng, bị gộp vào một dòng tiêu đề. Một nhà vô địch biểu diễn có thể gục sau hai hiệp Sanda. Một tuyển thủ Sanda có thể bị trừ điểm vì đá sai góc trong bài quyền. Cả hai đều đúng, và cả hai đều không mâu thuẫn. Chỉ có độc giả là đang đọc sai.

Hệ quả kéo tới phần chấm điểm. Khi một trận boxing chuyên nghiệp tại Việt Nam kết thúc bằng quyết định sát nút, khán giả mặc định gọi đó là gian lận. Họ không sai về cảm giác, nhưng họ thường sai về nguyên nhân. Phần lớn bảng điểm gây tranh cãi đến từ việc ban tổ chức áp một bộ luật của hệ thống này lên một trận đấu được dàn dựng theo logic của hệ thống khác. Một trận ba hiệp nghiệp dư không thể chấm giống một trận mười hai hiệp chuyên nghiệp, kể cả khi cả hai đều đeo găng. Trọng tài không làm hỏng trận đấu. Ban tổ chức làm hỏng trận đấu trước khi trọng tài kịp bước lên đài.

Rồi tới chiếc cân. Trong một trận võ thuật Việt Nam, nơi nguy hiểm nhất thường không phải sàn đấu mà là phòng xông hơi sáu tiếng trước giờ kiểm tra cân nặng. Tôi từng đứng ngoài một phòng như thế ở Hải Phòng, nghe tiếng ai đó nôn trong nhà vệ sinh, và tự hỏi liệu khán giả có biết mình đang trả tiền để xem gì. Cắt cân cấp tốc làm giảm thể tích máu, giảm khả năng hồi phục và đẩy trực tiếp rủi ro chấn thương não trong hiệp đầu lên cao hơn. Không liên đoàn nào ở Việt Nam công bố số liệu về những ca nhập viện sau khi cắt cân. Sự im lặng đó không chứng minh rằng mọi thứ đang ổn. Dữ liệu không nói rằng võ sĩ an toàn; dữ liệu chỉ đơn giản là không tồn tại.

Về sức khỏe não bộ, bức tranh còn mờ hơn. Một võ sĩ nghiệp dư có thể đánh mười hai trận trong hai năm mà không ai theo dõi số lần bị đánh trúng đầu. Đến khi giải nghệ ở tuổi hai mươi tám, anh ta không có hồ sơ y tế, không có bảo hiểm, không có lộ trình chuyển nghề, và không có ai gọi điện hỏi thăm. Những cái tên như Nguyễn Trần Duy Nhất ở Muay, Trương Đình Hoàng ở boxing chuyên nghiệp hay Nguyễn Thị Tâm ở đấu trường Olympic là phần nổi của tảng băng. Bên dưới họ là hàng nghìn người tập mỗi sáng ở nhà văn hóa phường và đánh nhau thật mỗi tối mà không có lấy một dòng hồ sơ.

Tiếp đến là dòng tiền, và đây là chỗ cái nhãn gây thiệt hại nhiều nhất. Boxing chuyên nghiệp sống bằng tiền bán vé, tiền bản quyền truyền hình và tiền tài trợ gắn với một cái tên bán được. Quyền thuật biểu diễn sống bằng ngân sách địa phương, bằng chỉ tiêu tuyển sinh của các trung tâm và bằng suất thi đấu ở đại hội thể thao. Hai hệ thống đó chảy hai dòng ngược chiều nhau. Ở Việt Nam, tiền chảy vào võ thuật chủ yếu đến từ ngân sách và nhà tài trợ địa phương, chứ không đến từ khán giả trả tiền. Một nhà vô địch quốc gia môn quyền có thể nhận trợ cấp hằng tháng đều đặn hơn phần thưởng một trận thắng chuyên nghiệp, và một võ sĩ boxing trẻ có thể kiếm nhiều hơn từ một hợp đồng quảng cáo ngắn hạn so với cả năm thi đấu.

Chuỗi giá trị của võ thuật Việt Nam đi từ phòng tập tư nhân ở các đô thị lớn, qua trung tâm huấn luyện có nhà nước hỗ trợ, tới hệ thống giải cấp tỉnh và vài sự kiện do promotion tư nhân đứng ra tổ chức. Đầu chuỗi kiếm tiền bằng lớp phong trào cho trẻ em và người đi làm. Giữa chuỗi kiếm tiền bằng chỉ tiêu thành tích. Cuối chuỗi kiếm tiền bằng một trận đánh có khi chỉ kéo dài chín phút. Ba tầng đó không dùng chung hệ thống dữ liệu, không dùng chung tiêu chuẩn an toàn và không dùng chung một từ vựng. Khi một nhà tài trợ hỏi đơn vị nào đang quản lý võ sĩ, thường không ai trả lời trọn vẹn được.

Rồi còn chuyện kể. Truyền thông võ thuật Việt Nam yêu một mô-típ cũ: một võ sĩ trẻ bất bại, một chuỗi trận toàn thắng, một giấc mơ ra đấu trường quốc tế. Tôi đã viết vài bài như vậy, và tôi biết mô-típ đó đúng một phần. Nó thiếu đúng câu hỏi khó nhất: chuỗi trận ấy được xây trên đối thủ hạng nào. Một hồ sơ sáu thắng không thua chỉ có nghĩa nếu ta biết sáu người kia là ai, tập ở đâu, đánh bao nhiêu trận trước đó và mất bao lâu để hồi phục. Khán giả không mua vé để xem một môn võ. Họ mua vé để xem một cái tên. Và cái tên được tạo ra phần lớn bằng biên tập.

Đến đây thì tôi phải tự cúi xuống. Một hot-take không bao giờ là câu trả lời. Nó là cú đá để người khác thèm tranh cãi. Khi tôi viết rằng võ thuật Việt Nam bị gộp nhãn sai, tôi đang vẽ một đường thẳng từ một chi tiết nhỏ ở Quận 7 ra cả một ngành. Nghề của tôi là biến chi tiết thành lập luận, nhưng nghề của tôi cũng là tự biết khi nào dữ liệu chưa đủ để đi xa hơn.

Có một cách đọc ngược lại đáng để cân nhắc. Cái nhãn rộng có thể đang cứu nhiều phòng tập hơn là giết họ. Một sự kiện được gọi chung là đêm võ thuật sẽ gom boxing, Sanda, Muay và biểu diễn vào cùng một tờ rơi, nhờ đó tiếp cận được nhà tài trợ địa phương và khán giả đại chúng vốn không phân biệt nổi các môn. Nếu không có chữ võ thuật, phần lớn võ sĩ nghiệp dư sẽ chẳng có sân khấu nào. Từ chiếc blog sinh viên, tôi học được rằng: muốn nổ lớn, phải tự tay mồi ngòi. Nhưng tôi cũng học được rằng mồi ngòi sai chỗ thì cháy nhà mình trước.

Cũng phải nói rõ một rủi ro khác, và nó thuộc về tôi chứ không thuộc về các liên đoàn. Khi nguồn tin về một sự kiện võ thuật quá mỏng, việc dựng một bài phân tích đầy đủ trở thành cám dỗ. Tôi có thể viết về phong cách, về thể lực, về chiến thuật của một võ sĩ mà trong tay chẳng có băng hình, chẳng có hồ sơ thi đấu, chẳng có bảng cân. Những bài như thế đọc rất mượt và sai rất nhiều. Người ta nhớ tôi vì cú nổ, nhưng tôi nhớ mình vì cú cúi xuống viết. Cú cúi xuống ấy là dừng lại khi chưa có dữ liệu, kể cả khi độc giả đang chờ một phán đoán gây sốc.

Nên tôi chọn cách nói hẹp hơn. Ba thế giới nằm dưới nhãn võ thuật sẽ tự tách ra, không phải vì nhà báo thay đổi, mà vì dòng tiền sẽ ép chúng tách. Khi một đêm đối kháng chuyên nghiệp tại Hà Nội hoặc Thành phố Hồ Chí Minh bán được số vé đủ để trả thù lao công khai cho từng võ sĩ, ban tổ chức sẽ không thể tiếp tục gọi Sanda là boxing và boxing là biểu diễn. Lúc đó, môn nào trả tiền cho võ sĩ sẽ tự định nghĩa môn ấy. Và tôi theo dõi đúng một chỉ số: số võ sĩ Việt Nam ký được hợp đồng nhiều trận có điều khoản y tế, thay vì những suất đấu đơn lẻ không ai chịu trách nhiệm sau tiếng chuông cuối.