Teqball Việt Nam giành HCĐ Asiad 20 và bài học hiệu chuẩn từ sàn Karate

Sáng 20/9, trên sàn Teqball tại Asiad 20, Nguyễn Hoàng Minh Tân và Trịnh Gia Nghi khép lại trận tranh HCĐ nội dung đôi nam nữ bằng tỷ số 2-0 trước cặp Dsouza Quimcy Joaquim và Beg Mohamed Anas Imran của Ấn Độ. Không có set thứ ba. Không có màn lội ngược dòng. Không có khoảnh khắc nào đủ dài để cắt thành clip lan truyền.

Thứ tôi ghi lại trong sổ tay lại đến từ một sàn đấu khác, cùng buổi sáng. Ở môn Karate, Bùi Ngọc Nhi bước vào nội dung Kata biểu diễn cá nhân nữ, thua Ono Maho của chủ nhà Nhật Bản 0-5. Sau đó cô thắng Choi Haeun của Hàn Quốc 5-0. Rồi thắng Leong Wai Yee Shannon của Singapore 4-1, lấy tấm HCĐ.

Ba dòng tỷ số nằm cạnh nhau trên cùng một trang giấy. Tôi theo dõi các trận đấu theo cách này đã lâu, và điều tôi học được là thứ tự các tỷ số quan trọng gần bằng giá trị của chúng. Sai lầm đầu tiên không phải để quên, mà để làm mốc so sánh. Với Ngọc Nhi, trận thua 0-5 trước võ sĩ chủ nhà là mốc. Hai trận sau là thước đo khoảng cách từ mốc đó tới đỉnh.

Teqball lần đầu xuất hiện trong chương trình thi đấu của Asiad 20. Môn này ghép yếu tố bóng đá và bóng bàn. Vận động viên dùng mọi phần cơ thể trừ tay để đưa bóng qua bàn cong về phía đối phương, tối đa ba lần chạm trong một pha. Ở nội dung đôi, số lần chạm bị siết chặt hơn, nên khả năng phối hợp vị trí trở thành biến số quyết định chứ không phải kỹ thuật cá nhân đơn lẻ.

Với Việt Nam, mặt bằng của môn này còn mỏng. Số cơ sở tập luyện đủ chuẩn, số giải đấu nội địa, số huấn luyện viên được đào tạo chuyên biệt đều ở mức khiêm tốn so với các môn truyền thống. Nguyễn Hoàng Minh Tân và Trịnh Gia Nghi giành HCĐ ngay kỳ Asiad đầu tiên có môn này, vì thế là kết quả của một quá trình chuẩn bị hẹp nhưng có phương pháp.

Bảng tổng sắp sau gần nửa ngày thi đấu cho thấy bức tranh quen thuộc. Trung Quốc dẫn đầu với 2 HCV, 4 HCB và 1 HCĐ. Lin Xinyu ở nội dung 3 môn phối hợp nữ mang về HCV đầu tiên cho đoàn này. Nhật Bản xếp thứ hai với 2 HCV và 3 HCĐ. Macao, Hàn Quốc và Kazakhstan mỗi đoàn có 1 HCV, lần lượt ở các vị trí thứ ba, thứ tư và thứ năm. Việt Nam tạm đứng thứ chín với 2 HCĐ.

Điều đáng phân tích trong trận Teqball của Minh Tân và Gia Nghi nằm ở cấu trúc điểm số. Một trận thắng 2-0 ở nội dung đôi nam nữ không nói nhiều về kỹ thuật, nhưng nói khá rõ về khả năng giữ nhịp. Cặp Ấn Độ sở hữu nền tảng thể lực tốt, và ở Teqball, thể lực thường được dùng để kéo dài pha bóng, buộc đối phương chạm bóng lần thứ tư — lỗi kỹ thuật phổ biến nhất của người mới. Việc cặp Việt Nam khép hai set mà không để lộ nhịp độ đó cho thấy họ đã tập trung vào bài kiểm soát số lần chạm trước khi nghĩ tới bài tấn công.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, ghi chú trong ngày thi đấu ấy có một dòng: hai vận động viên Việt Nam gần như không bao giờ để bóng rơi vào vùng giữa bàn. Vùng giữa bàn là nơi bóng nảy cao nhất, cũng là nơi quyết định ai được quyền chạm tiếp theo. Kiểm soát vùng đó là kiểm soát trận đấu, và họ làm được điều đó trong cả hai set.

Rồi đến trận đôi nam. Bá Trường Giang và Lê Anh Khoa thua cặp Iraq ở trận tranh HCĐ cùng buổi sáng 20/9. Đây là chi tiết mà tôi muốn dừng lại lâu hơn phần lớn các bản tin. Một đoàn thể thao có hai cặp vào tới trận tranh HCĐ ở hai nội dung khác nhau, và chỉ một cặp đi hết đường, thường bị đọc là thành tích trọn vẹn. Cách đọc đó bỏ qua thứ đáng giá nhất: dữ liệu về giới hạn.

Ở Kata, cách chấm điểm có logic riêng. Giám khảo không chấm một động tác đẹp, họ chấm một chuỗi động tác có giữ được cấu trúc hay không. Điểm số 5-0 hay 4-1 trên bảng không phải khoảng cách về sức, mà là khoảng cách về mức độ sai lệch so với chuẩn. Trọng tài không tạo ra lỗi, họ chỉ ghi nhận những gì luật đã có sẵn. Trận thua 0-5 của Ngọc Nhi vì thế là một bản ghi rất cụ thể: sai ở nhịp, sai ở góc xoay, hoặc sai ở độ căng của thân người.

Dư luận Việt Nam phản ứng với hai tấm HCĐ này theo một khuôn quen. Tấm huy chương được đặt lên trước, bối cảnh đặt sau, và phần bối cảnh được chọn lọc để phục vụ cảm xúc. Tôi hiểu vì sao. Một môn thể thao mới, một giải đấu lớn, một cặp vận động viên ít tên tuổi — câu chuyện đó dễ kể và dễ lan.

Nhưng có một khoảng trống trong cách kể ấy. Không ai hỏi vì sao ở nội dung đôi nam, cùng một đoàn, cùng một sàn, cùng một ngày, kết quả lại khác. Nếu Teqball là môn mà sự phối hợp quyết định, thì hai kết quả trái chiều trên cùng một mặt bằng đào tạo là tín hiệu về chất lượng phối hợp, không phải về may mắn. Cách đọc ngược lại — rằng cặp nam chỉ kém may — sẽ xóa mất thông tin có ích nhất của cả ngày thi đấu.

Và cũng không ai dành đủ chỗ cho việc Ngọc Nhi còn một cơ hội nữa: tứ kết Kata đồng đội nữ gặp Nepal vào ngày 22/9. Ở Kata đồng đội, tiêu chí chấm điểm dựa trên độ đồng đều của nhóm — sai lệch về tốc độ, góc xoay và nhịp thở giữa các thành viên bị trừ trực tiếp. Nếu Ngọc Nhi giữ được trạng thái đã tạo ra sau trận thua 0-5, đây là nội dung có xác suất cao hơn nội dung cá nhân cô vừa thi.

Dữ liệu chỉ im lặng cho đến khi người ta hỏi đúng câu. Câu hỏi đúng ở Asiad 20 không phải là Việt Nam có mấy huy chương, mà là huy chương đó nằm ở đâu trong một hệ thống đào tạo.

Với tư cách người làm việc về luật lệ và tranh cãi trọng tài, tôi muốn nói một điều về các môn mới như Teqball. Khi một môn thể thao lần đầu vào Asiad, ban tổ chức thường chọn những nội dung có rủi ro tranh cãi thấp để chạy thử. Điều đó có nghĩa tiêu chí chấm điểm, quy trình xem lại và định nghĩa lỗi sẽ tiếp tục thay đổi trong vài kỳ đại hội tiếp theo. Quốc gia nào đầu tư sớm vào việc hiểu và ghi lại những thay đổi ấy sẽ có lợi thế kép: vừa thi đấu tốt hơn, vừa có tiếng nói trong lúc luật được viết lại.

Sân cỏ trống vẫn giữ nguyên luật; người ta chỉ nhìn rõ hơn khi không có ồn ào. Asiad 20 với hai tấm HCĐ là một sân như vậy. Tấm huy chương đã có trên bảng tổng sắp. Phần việc còn lại là dựng lại được đường đi tới nó — bằng dữ liệu, bằng ghi chép, bằng việc chấp nhận lưu lại cả trận thua 0-5 trước Ono Maho.

Việt Nam có thói quen kỷ niệm thành tích và quên đi phương pháp tạo ra nó. Một tấm HCĐ Teqball sẽ chỉ có giá trị nếu nó buộc ai đó phải trả lời: cặp đôi nam thua Iraq vì thiếu gì, và cái thiếu đó sửa được trong bao lâu. Nếu câu trả lời đến trước kỳ Asiad tiếp theo, tấm huy chương hôm nay mới thực sự là điểm khởi đầu thay vì một dòng trên bảng thành tích.