Wushu Việt Nam ở Asiad 20: bốn tấm huy chương đồng, một suất chung kết và giới hạn mang tên Trung Quốc

Trên bảng điện tử của nhà thi đấu wushu, dòng chữ cập nhật chậm hơn cú ngã chừng ba giây. Nguyễn Khắc Kiên, hạng 65kg, vừa bị Shoja Panahigelehkolaei quật xuống thảm. Khán đài không có tiếng “ồ” lớn. Người Việt ngồi rải rác thành từng cụm nhỏ, đủ để nghe thấy ai đó hít vào rất nhanh rồi nín lại. Trọng tài tách hai người, giơ tay về phía võ sĩ Iran. Ba giây sau, bảng điểm nhảy. Thêm ba giây nữa, một tấm huy chương đồng được ghi tên Nguyễn Khắc Kiên.

Đó là cách một thất bại trở thành huy chương ở đấu trường châu lục. Không có màn ăn mừng, không có vòng hoa, chỉ có một dòng kết quả trên tờ giấy của ban tổ chức và một võ sĩ đi xuống bằng lối sau, tay vẫn còn dấu băng quấn.

Tôi ngồi lại rất lâu sau tiếng trống cuối ngày 23 tháng 9 ấy. Có những tiếng vỗ tay không ai nghe, nhưng trận đấu vẫn cần được kể.

Ngày thi đấu wushu của đoàn Việt Nam tại Asiad lần thứ 20 trải qua hai ngày 23 và 24 tháng 9. Bản tin kết quả ghi bốn tấm huy chương đồng và một suất vào chung kết. Bốn cái tên nằm ở bán kết sanda: Đinh Văn Tâm hạng 56kg, Nguyễn Thị Thu Thủy hạng 60kg nữ, Hứa Văn Doan hạng 60kg nam, Nguyễn Khắc Kiên hạng 65kg. Thêm Dương Thụy Vi, người được bản tin gọi bằng hai chữ “lão tướng”, giành đồng ở nội dung taolu với bài kiếm và thương.

Wushu ở đấu trường này chia làm hai nửa gần như không liên quan tới nhau. Sanda, hay còn gọi là sanshou, là nội dung đối kháng toàn thân: đấm, đá, quật ngã, đánh ngã và cuốn chân đều được tính điểm, không có đấu vật dưới sàn, và những tình huống ôm giữ kéo dài đều bị trọng tài ra lệnh tách. Taolu là nội dung biểu diễn: một bài quyền hoặc binh khí được chấm theo độ khó động tác và chất lượng thực hiện, trước mặt không có đối thủ nào. Đặt hai thứ cạnh nhau trong cùng một bảng thành tích là thói quen của báo chí, không phải của trọng tài.

Có một chi tiết kỹ thuật quyết định toàn bộ cách đọc bảng thành tích ngày hôm đó: ở thể thức đấu loại trực tiếp, cả hai võ sĩ thua bán kết đều nhận huy chương đồng. Nghĩa là cứ mỗi hạng cân có bốn người vào bán kết thì chắc chắn có hai tấm đồng được phát ra, bất kể các trận bán kết diễn ra theo cách nào.

Tôi có thói quen kiểm tra lịch thi đấu trước khi viết, cái thói quen hình thành từ một lần bị cả thành phố châm chọc vì phát âm sai tên một cầu thủ. Bản tin ghi Asiad lần thứ 20 với ngày thi đấu 23 và 24 tháng 9. Đối chiếu lịch các kỳ đại hội châu Á, mốc này cần được xác minh lại trước khi trích dẫn, vì khung ngày của kỳ đại hội gần nhất không khớp hoàn toàn với con số trong bản tin. Tôi ghi chú điều đó vào sổ rồi mới viết tiếp. Một lần đã ngồi sai chỗ trong câu chuyện của người khác, tôi không muốn sai thêm lần nữa.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, một ngày thi đấu wushu ở đại hội châu lục gần như luôn diễn ra theo trình tự cố định: buổi sáng là bán kết, chiều là chung kết, và phần lớn câu chuyện thật nằm ở khoảng nghỉ giữa hai buổi, khi võ sĩ ngồi ở hành lang với túi nước đá trên đầu gối.

Trận bán kết 56kg của Đinh Văn Tâm gặp Fereddy Sinaga, võ sĩ Indonesia, là trận duy nhất của Việt Nam trong ngày kết thúc bằng một suất đi tiếp. Bản tin không mô tả một pha kỹ thuật nào, chỉ có kết quả. Nhưng kết quả đó đủ để nói một điều: trong nhóm đối thủ Đông Nam Á, đại diện 56kg của Việt Nam đang ở trạng thái tốt hơn phần còn lại của khu vực. Văn Tâm vào chung kết ngày 24 tháng 9, và suất đó đã bảo đảm cho anh ít nhất một tấm huy chương bạc.

Bản tin gọi Văn Tâm là điểm sáng của ngày thi đấu. Tôi đọc chữ đó theo nghĩa hẹp hơn: anh là người duy nhất trong bốn võ sĩ Việt Nam bước vào bán kết mà không phải nhận phần thưởng an ủi từ luật.

Ba người còn lại đều rời thảm bằng cửa sau của thể thức. Hai trong ba thất bại đó đến từ cùng một quốc gia. Nguyễn Thị Thu Thủy, hạng 60kg nữ, thua Zhang Xiaoyu. Hứa Văn Doan, hạng 60kg nam, thua Tang Sishuo. Hai hạng cân, hai giới tính, cùng một quốc gia đối diện. Đây là tín hiệu cấu trúc rõ nhất trong toàn bộ bản tin, và nó không liên quan gì đến phong độ của từng cá nhân.

Trung Quốc là bức tường của sanda châu lục, và bức tường đó không phải do một võ sĩ dựng lên. Họ có chiều sâu đội hình ở gần như mọi hạng cân của wushu, từ đối kháng tới biểu diễn. Hệ quả với các đoàn khác mang tính cơ học: muốn có huy chương vàng, phải đi qua một hoặc hai võ sĩ Trung Quốc, thường là ở bán kết hoặc chung kết, tức là ở đúng cái nút mà sai số không còn chỗ để bù. Với một chương trình wushu tầm khu vực mạnh, phần thưởng thực tế thường bị chặn ở dải bạc – đồng, và dải đó không phải lời than vãn mà là một dữ kiện cấu trúc có thể đo được qua nhiều kỳ đại hội.

Trận còn lại đưa ra một biến số khác. Nguyễn Khắc Kiên thua Shoja Panahigelehkolaei của Iran ở hạng 65kg. Iran không phải đối thủ ngẫu nhiên của sanda. Đó là một cường quốc vật lộn, nơi nền tảng kỹ thuật dân tộc đẩy thẳng vào đúng phần thưởng điểm lớn nhất của luật sanda: các pha quật, cuốn chân và bắt chân rồi đánh ngã. Một võ sĩ lớn lên trong môi trường vật sẽ có phản xạ nắm, kéo, xoay hông; sanda cho họ điểm cho chính những phản xạ đó. Thua Iran ở 65kg là kết quả khớp với chuỗi đối đầu quen thuộc của bộ môn, không phải một cú sốc.

Cần nói rõ một điều mà người xem truyền hình hay bỏ qua: kết quả sanda không thể dùng để suy ra năng lực ở kickboxing chuyên nghiệp, và ngược lại. Sanda cho phép quật, cuốn, bắt chân đánh ngã và tính điểm nặng cho các pha ngã sạch; kickboxing theo luật K-1 hay Glory không chấm điểm quật. Sanda không có đấu dưới sàn, không có khóa siết, và phạt nặng các tình huống ôm giữ kéo dài. Một võ sĩ sanda giỏi có thể bị một võ sĩ kickboxing thuần đánh bại trong luật không cho quật, và một võ sĩ kickboxing giỏi có thể bị hạ gục trong ba giây đầu ở sàn sanda. Đọc bảng huy chương đại hội như đọc bảng xếp hạng võ tự do là một kiểu nhầm phổ biến, và nó làm hỏng cả cách đánh giá vận động viên lẫn cách đánh giá nền thể thao.

Phần chấm điểm cũng có vùng xám riêng. Sanda chấm theo đòn hợp lệ, theo ngã, theo lỗi: ra ngoài vùng thi đấu, đòn cấm, giữ quá lâu. Một trận có thể đổi chiều bằng một lỗi phạt đúng lúc, và bản tin kết quả không bao giờ ghi lại những giây đó. Tôi đã xem đủ nhiều trận để biết rằng phần lớn các cuộc tranh cãi sau mỗi kỳ đại hội không nằm ở đòn đánh, mà nằm ở cách trọng tài đọc một pha chạm biên.

Nửa còn lại của bức tranh nằm ở Dương Thụy Vi. Chị giành huy chương đồng taolu với bài kiếm và thương, trong bản tin được gọi là lão tướng của đội. Hai chữ đó mang nhiều thông tin hơn vẻ ngoài của nó. Ở taolu, tuổi nghề không được đo bằng khả năng chịu đòn mà bằng khả năng giữ được độ khó động tác: những cú nhảy, những pha tiếp đất bằng một chân, những vòng xoay binh khí đòi hỏi đầu gối và cổ chân còn nguyên vẹn. Một võ sĩ được gọi là lão tướng ở nội dung này thường đang ở giai đoạn chuyển dịch: giảm dần đỉnh độ khó, tăng dần chất lượng thực hiện. Chị bước vào sàn bằng thứ vốn không thể mua bằng tuổi trẻ, và đó là lý do tấm đồng này đứng riêng một góc trong bảng thành tích ngày 23 tháng 9.

Bản tin không cung cấp khoảng cách điểm giữa các suất huy chương, không nói bài của chị được chấm bao nhiêu, không tách điểm độ khó khỏi điểm thực hiện. Với một nội dung chấm chủ quan, thiếu ba con số đó thì mọi so sánh đều là phỏng đoán. Tôi giữ nguyên khoảng trống ấy thay vì lấp nó bằng suy diễn, vì một bài viết trung thực phải chịu được việc nói rằng mình không biết.

Nhìn toàn cục, bốn võ sĩ vào bán kết sanda cộng một huy chương taolu là một tín hiệu về chiều sâu đội hình. Bốn suất bán kết không đến từ may mắn bốc thăm; nó đến từ một nhóm huấn luyện ổn định, một giáo án dài hơi và một cơ chế tuyển chọn đủ chặt để không thả người non ra đấu trường châu lục. Ở các bộ môn đối kháng, chiều sâu luôn đắt hơn ngôi sao. Một ngôi sao có thể bị chấn thương vào tháng trước đại hội; bốn suất bán kết thì không.

Phần kinh tế của câu chuyện này thường bị bỏ qua vì nó không ồn ào. Đây là hệ thống thi đấu nghiệp dư – tinh hoa, không có tiền thưởng từ ban tổ chức, không có doanh thu bản quyền chảy về vận động viên. Thu nhập của các võ sĩ này đến từ lương ngành, hỗ trợ của liên đoàn và thưởng huy chương theo định mức nhà nước. Hợp đồng của họ là hợp đồng với trung tâm thể thao tỉnh, thành phố, không phải với một nhà tổ chức quyền anh. Và đúng vào giai đoạn này, khi thị trường chuyển nhượng trong nước đang nóng lên từng tuần, cái mà người hâm mộ theo dõi là những bản hợp đồng có điều khoản giải phóng và quỹ lương mới. Với wushu, bản hợp đồng đáng quan tâm nhất lại là một quyết định hành chính ít ai đưa tin: suất biên chế được gia hạn hay cắt sau kỳ đại hội.

Rủi ro lớn nhất của một võ sĩ trong hệ thống này không nằm ở sàn đấu mà nằm ở danh sách công bố sau giải. Một tấm huy chương đồng đại hội châu lục là lá bùa hộ mệnh cho chu kỳ tài trợ tiếp theo; một suất tứ kết không huy chương thì không. Trong một đội hình có bốn người vào bán kết, ba người nhận huy chương, không ai bị bỏ lại phía sau trong ngày hôm đó. Nhưng đội hình wushu không chỉ có bốn người. Những người thua ở vòng loại, những người không được chọn đi, những người tập cùng giáo án ở Bình Dương, Hà Nội hay Đà Nẵng và xem kết quả qua điện thoại – họ là phần chìm của tảng băng, và không có bản tin nào ghi tên họ.

Về mặt y tế, hồ sơ rủi ro của sanda khác hẳn quyền anh. Hiểm họa chính không phải tích lũy chấn thương đầu qua hàng trăm hiệp đấu, mà là các sự cố cấp tính: quật ngã, tiếp đất sai tư thế, chấn thương đầu gối và cổ chân. Taolu cộng thêm một tầng hao mòn riêng – đầu gối của người tiếp đất bằng một chân hàng nghìn lần mỗi năm. Bản tin không ghi nhận sự cố y tế nào trong hai ngày thi đấu, nên đây là ghi chú cấu trúc, không phải cảnh báo sự kiện.

Chỗ dễ hiểu lầm nhất nằm ở cách đặt vấn đề. Từ bên ngoài, bốn tấm huy chương trong một ngày trông như một bước nhảy vọt, và cách gọi “mưa huy chương” tự nó đã tạo ra một kỳ vọng mới. Nhưng ba trong bốn tấm đồng ấy được bảo đảm bởi luật trao huy chương cho cả hai võ sĩ thua bán kết. Con số đúng, cách đọc thì lệch. Một đội có bốn suất bán kết sẽ luôn thu về ít nhất ba tấm đồng, ngay cả khi thua cả bốn trận bán kết. Điều đó không làm giảm giá trị tấm huy chương của từng người; nó chỉ đặt lại đúng trọng lượng cho câu chuyện tập thể.

Góc nhìn ngược lại cũng đáng cân nhắc. Có một cách đọc cho rằng thua Trung Quốc hai lần trong một ngày là dấu hiệu của khoảng cách trình độ. Khoảng cách ấy có thật, nhưng nó không nằm ở chỗ người ta thường nghĩ. Nó nằm ở hạ tầng: quy mô tuyển chọn, số lượng võ sĩ cùng hạng cân đạt chuẩn châu lục, và cách bốc thăm đẩy các đoàn nhỏ vào cùng một nhánh với các đoàn lớn. Sửa được ba thứ đó cần một thập kỷ, không cần một kỳ đại hội.

Điều duy nhất trong ngày 23 tháng 9 mà không thể quy cho luật hay bốc thăm là suất chung kết của Đinh Văn Tâm. Anh đánh bại một đối thủ Đông Nam Á ở bán kết, bước vào trận cuối cùng của hạng 56kg, và từ giây phút đó mọi kịch bản đều mở. Nếu đối thủ là một võ sĩ Trung Quốc hoặc Iran, xác suất nghiêng về phía bạc; nếu nhánh bên kia mở ra, cánh cửa vàng vẫn còn. Bản tin không nêu tên đối thủ, nên tôi để nguyên khoảng trống đó.

Trái bóng lăn qua tất cả, chỉ có người kể chuyện là ở lại. Và người kể chuyện ở lại thường phải chọn một chỗ để đứng: giữa một bảng thành tích đẹp và một sự thật kỹ thuật khô hơn nhiều.

Có những trận đấu không nằm trong bảng tỉ số, mà nằm trong cách ta chờ đợi. Trận chung kết 56kg ngày 24 tháng 9 là một trong số đó. Sau đó là những thứ không ai phát trực tiếp: lá thư gia hạn biên chế, danh sách đội tuyển mùa sau, và những đứa trẻ ở một phòng tập tỉnh lẻ nhìn thấy tên một võ sĩ quê mình trên bảng điện tử rồi xin mẹ cho theo học wushu. Nếu kỳ đại hội này để lại được một dấu vết, dấu vết ấy sẽ nằm ở đó, không nằm ở số huy chương.