Martinete ở Hidalgo: Cái chết của trọng tài El Búho và lỗ hổng pháp lý của lucha libre độc lập

Trong đoạn video dài chưa đầy hai mươi giây đang lan truyền khắp mạng xã hội Mexico, một người đàn ông mặc áo trọng tài bị nhấc bổng lên rồi rơi thẳng xuống bằng đỉnh đầu. Người thực hiện động tác ấy là đô vật Hijo de Fishman. Người tiếp đất là trọng tài Gerardo Germán Pineda, biệt danh El Búho. Động tác mang tên martinete, biến thể của đòn piledriver, nơi cơ thể bị quật dọc xuống sàn bằng cổ và hộp sọ. El Búho không qua khỏi. Sự việc diễn ra tại Mineral de la Reforma, bang Hidalgo, trong một đêm diễn của ban tổ chức El Patrón Espectáculos, một promoter độc lập của làng lucha libre Mexico. Điều khiến câu chuyện vượt khỏi phạm vi một tai nạn sân đấu nằm ở một chi tiết kỹ thuật: người nhận đòn không phải đô vật được huấn luyện để ngã bằng đầu. Đó là trọng tài.

Cần nói rõ ngay từ đầu: lucha libre là môn biểu diễn có kịch bản, không phải thể thao đối kháng theo luật hiện đại. Thắng thua được dàn dựng trước, nên mọi chỉ số quen thuộc — tỷ lệ knockout, hiệu suất phòng ngự takedown, thứ hạng hạng cân — đều vô nghĩa ở đây. Thứ thực sự có ý nghĩa là an toàn, trách nhiệm pháp lý và quản trị. Và đó chính là toàn bộ trọng tâm của vụ việc này.

Ở Mexico, hệ thống lucha libre chia thành hai tầng rõ rệt. Tầng một là các đại gia có quy chế như CMLL và AAA, nơi danh sách đòn bị cấm được thực thi tương đối nghiêm. Tầng hai là hàng trăm promoter khu vực và các buổi diễn lưu động, nơi giám sát gần như bằng không. El Patrón Espectáculos thuộc tầng thứ hai. Martinete nằm trong nhóm đòn bị hạn chế hoặc cấm ở hầu hết tổ chức có quy chế, bởi biên độ sai số giữa một cú ngã an toàn và một chấn thương thật là cực nhỏ. Việc nó xuất hiện trong một chương trình độc lập, với người nhận là trọng tài, tạo thành hai lá cờ đỏ cùng lúc.

Hãy mổ xẻ chuỗi thực hiện: người biểu diễn, động tác, người nhận. Trong một môn có kịch bản, rủi ro được sản xuất hoàn toàn từ khâu dàn dựng và thiết kế pha đấu. Biến số an toàn quan trọng nhất không nằm ở đô vật, mà ở người nhận đòn. Một đô vật được tập luyện để hấp thụ cú ngã bằng đầu có cổ, lưng và phản xạ bảo vệ được rèn qua nhiều năm. Một trọng tài thì không. Trọng tài điều hành trận đấu, đếm nhịp, phân xử; về nguyên tắc họ không tham gia vào pha ngã. Khi một trọng tài trở thành người nhận đòn martinete, hoặc kịch bản đã bị bóp méo, hoặc động tác bị thực hiện quá cứng, hoặc cả hai.

Điểm mấu chốt cần khắc vào đầu người đọc: đây là thất bại về an toàn và phân vai, không phải thất bại về chuyên môn đối kháng. Trong môn có kịch bản, mọi chấn thương chí mạng đều bắt nguồn từ quyết định của con người — người book chương trình, người thiết kế pha đấu, người thực hiện. Không có đối thủ mạnh hơn nào ở đây để đổ lỗi.

Phản ứng của ban tổ chức cho thấy họ hiểu rõ điều đó. El Patrón Espectáculos công bố một tuyên bố, xác nhận đã bố trí hỗ trợ pháp lý cho Hijo de Fishman, đô vật đang bị điều tra, đồng thời kêu gọi giới hành nghề, truyền thông và người hâm mộ giữ thái độ kiềm chế, tránh lan truyền những phiên bản chưa được xác nhận. Đây là văn bản hai mục đích: vừa thể hiện sự đồng hành với đô vật, vừa bảo vệ vị thế pháp lý và hình ảnh của chính promoter. Việc một ban tổ chức nhanh chóng cung cấp luật sư cho đô vật thường phản ánh nhận thức về rủi ro dân sự lẫn hình sự mà tổ chức có thể phải gánh.

Về phía điều tra, đây đã là sự kiện hình sự, không còn là tai nạn nội bộ. Hijo de Fishman đối diện một cuộc điều tra. Tương lai nghề nghiệp của anh giờ phụ thuộc vào kết luận của cơ quan công tố, không phụ thuộc vào bất kỳ kết quả nào trên võ đài. Gia đình El Búho, thông qua người đại diện pháp lý, đã có liên hệ với các bên liên quan, một tín hiệu cho thấy khả năng theo đuổi khiếu nại dân sự song song với tiến trình hình sự.

Trong khung phân tích rủi ro, vụ việc này không còn là giả thuyết. Một cái chết đã xảy ra, và đó là cấp độ nghiêm trọng cao nhất của rủi ro ngành. Sự bất đối xứng về thiệt hại quá rõ: một buổi diễn biên lợi nhuận thấp đã tạo ra một người chết, một cuộc điều tra hình sự và sự chú ý của cả nước. Điều đáng chú ý là trong tuyên bố của ban tổ chức, không có bất kỳ thông tin nào về quy trình y tế tại chỗ hay bảo hiểm cho người tham gia, nghĩa là lỗ hổng mang tính hệ thống vẫn chưa được giải quyết.

Ở đây xuất hiện một nghịch lý mà ít bài bình luận chạm tới. Trong môn đấu có kịch bản, người ta thường tin rằng kịch bản chính là lá chắn an toàn, vì mọi thứ đã được dàn dựng và ai cũng biết mình sẽ ngã thế nào. Nhưng chính tính kịch bản ấy lại tạo ra một điểm mù nguy hiểm: khi kết quả đã được định trước, không ai còn đề phòng theo phản xạ thi đấu. Một đô vật trong trận đấu thật luôn ở trạng thái cảnh giác cao độ. Một trọng tài bước vào pha ngã theo kịch bản thì không có trạng thái đó. Đây là lý do vì sao martinete bị cấm ở nơi có quy chế: biên độ chịu đựng của cơ thể người không thay đổi chỉ vì kết quả đã được viết sẵn.

Nghịch lý thứ hai nằm ở cách công chúng phản ứng. Đoạn video lan truyền đang tạo ra một áp lực dư luận nghiêng hẳn về phía kết tội đô vật, trong khi cuộc điều tra chưa kết thúc. Lời kêu gọi kiềm chế của ban tổ chức, xét về mặt quy trình, là hợp lý trong giai đoạn điều tra đang mở. Nhưng nó cũng là một công cụ kiểm soát câu chuyện: kêu gọi không lan truyền phiên bản chưa xác nhận có thể vô tình làm nghẹt tiếng nói của nhân chứng và làm mờ trách nhiệm. Cùng một câu, vừa bảo vệ quyền được suy đoán vô tội, vừa có thể bảo vệ những người có trách nhiệm.

Nghịch lý thứ ba liên quan đến kinh tế của tầng độc lập. Mô hình của các buổi diễn nhỏ là biên lợi nhuận thấp, đầu tư an toàn thấp, và áp lực phải tạo ra những pha gimmick đủ sốc để bán vé. Một buổi diễn ở Mineral de la Reforma đã sản sinh ra một cái chết, một cuộc điều tra hình sự và sự chú ý của truyền thông quốc gia. Sự bất đối xứng giữa cái giá phải trả và quy mô sân khấu là điều không thể bỏ qua. Và trong tuyên bố của ban tổ chức, không có bất kỳ cam kết nào về cải cách quy trình an toàn, tạm đình chỉ đô vật, hay tạm hoãn các buổi diễn kế tiếp.

Ở góc độ ngành, tác động lan truyền chia theo ba tầng. Tầng promoter và phòng tập độc lập chịu ảnh hưởng tiêu cực trong ngắn hạn, khi các buổi diễn đối mặt nguy cơ bị hủy và nhà tài trợ rút lui. Tầng tuyển thủ trẻ chịu ảnh hưởng tâm lý, khi nỗi sợ trách nhiệm pháp lý có thể khiến họ rời bỏ sân khấu độc lập. Tầng chính sách, ngược lại, có thể hưởng lợi: một cái chết và một đoạn video lan truyền thường là chất xúc tác cho các quy chuẩn an toàn tự nguyện hoặc bắt buộc.

Tôi từng phát âm sai tên cầu thủ ba lần trong một hiệp đấu ở Luzhniki và bị khuyên nên đi viết thời trang. Khi tôi phát âm sai tên cầu thủ, tôi học được cách lắng nghe trận đấu. Bài học đó dạy tôi rằng đôi khi kẻ ngoài cuộc nhìn thấy điều mà người trong cuộc đã chai lì, nhưng chỉ khi họ chịu lắng nghe trước khi giải thích. Ở đây, người ngoài cuộc nhìn thấy một trọng tài bị quật xuống bằng đầu. Người trong cuộc có thể đã quá quen với những pha ngã đến mức quên rằng cổ người không đọc được kịch bản.

Mỗi pha bóng là một giả thuyết, và tôi là người thích kiểm chứng. Giả thuyết ở Hidalgo có thể kiểm chứng được: một đòn bị cấm, một người nhận không được huấn luyện, một hệ thống giám sát gần như trống rỗng. Dữ liệu chỉ ra tài năng, nhưng trái tim mới chỉ ra nhà vô địch — và đôi khi, dữ liệu cũng chỉ ra rằng không có nhà vô địch nào, chỉ có một người đàn ông đã chết và một câu hỏi chưa được trả lời về việc ai phải chịu trách nhiệm.