Một trọng tài chết ở Hidalgo, 30.000 USD, và cú trở lại của El Hijo de Fishman

Tại Arena San Juan Pantitlán, Nezahualcóyotl, một trọng tài mặc áo sơ mi thường ngày bước vào giữa võ đài. Không giày đấu, không băng cổ, không ai kiểm tra đốt sống cổ trước khi anh ta vào. Vài giây sau, anh bị nhấc ngược, đầu hướng xuống tấm bạt, rồi bị thả xuống. Tôi xem lại đoạn clip đó ở tốc độ chậm, nhiều lần. Không để tìm cảm xúc. Để tìm bàn chân. Người nhận một cú đập đầu phải gập cằm, giữ cột sống thẳng, tiếp đất bằng vai và phần lưng trên, trong khi người thực hiện kiểm soát tốc độ rơi. Đó là kỹ năng, không phải bản năng. Một trọng tài nghiệp dư không được huấn luyện phần việc đó. Bản giám định pháp y tại Hidalgo ghi nhận chấn thương sọ não, phù não và xuất huyết dưới nhện, tức một cú va đập năng lượng cao vào vùng đầu. Cái chết xảy ra ở Hidalgo. Cú trở lại xảy ra ở bang Mexico. Cơ quan duy nhất lên tiếng lại là ủy ban lucha libre của Thành phố Mexico, nơi không có thẩm quyền trên cả hai địa điểm. Khoảng trống đó là toàn bộ nội dung của câu chuyện. Lucha libre là bộ môn biểu diễn có kịch bản, nên mọi thống kê thắng thua, tỉ lệ kết thúc hay hiệu suất ra đòn đều vô nghĩa ở đây. Mexico không có cơ quan quản lý cấp quốc gia cho bộ môn này. Thẩm quyền chia làm ba tầng rời rạc: ủy ban của Thành phố Mexico cấp phép cho sự kiện trong địa giới thành phố; chính quyền bang và thành phố cấp giấy phép sự kiện với mức độ chặt chẽ rất khác nhau; và phần lớn sàn indie hoạt động mà không có ai giám sát, không có sổ đăng ký, không có ai kiểm tra danh sách người biểu diễn. Ngày 6 tháng 10, tại một sàn ở Hidalgo, một trọng tài bị đập đầu xuống võ đài và tử vong. Ngày 7 tháng 10, El Hijo de Fishman bị bắt với cáo buộc ngộ sát do sơ suất. Hai ngày sau, anh được thả. Hồ sơ được cho là đã khép lại bằng một thỏa thuận bồi thường khoảng 585.000 peso, tương đương hơn 30.000 USD, theo phía luật sư và báo chí Mexico đưa tin. Ngày 14 tháng 10, anh họp báo, khẳng định động tác mình thực hiện là một package backdriver, không phải martinete. Khoảng hai tuần sau ngày trọng tài chết, anh trở lại làm việc tại Arena San Juan Pantitlán. Tôi đếm từng bước chạy để tìm ra người không muốn chạy. Trên đường chạy, một vận động viên chuẩn bị vào lượt cuối sẽ hạ thấp trọng tâm ở ba bước cuối, đặt gót chắc hơn, hít vào sâu hơn. Trong clip này, người trọng tài không có bước nào như vậy. Anh ta bước lên bằng dáng đi của người đi bộ trong sân nhà. Cú đánh nằm trong họ piledriver: người nhận bị giữ ngược, đầu ở dưới, trọng lượng cơ thể dồn lên cột sống cổ, sức nén tác động theo trục dọc kết hợp với lực xoay khi va chạm. Trong truyền thống lucha libre Mexico, biến thể martinete vốn bị cấm hoặc bị hạn chế chính vì lý do đó. Một động tác như vậy chỉ sống sót được khi cả hai bên đều được huấn luyện và phối hợp: người thực hiện giữ chặt, người nhận gập đầu và hấp thụ lực bằng phần mềm của cơ thể. Đưa một người không phải vận động viên vào vị trí người nhận là thay đổi bản chất của động tác. Lập luận về tên gọi không làm thay đổi cơ chế. Đổi nhãn từ martinete sang package backdriver không làm giảm năng lượng truyền vào đốt sống cổ của một người không gập được đầu. Bản giám định pháp y mô tả xuất huyết dưới nhện kèm phù não, dấu hiệu của một chấn thương đầu xoay chuyển mạnh, không phụ thuộc vào việc động tác được gọi là gì. Dữ liệu không bao giờ hét, nhưng nó sẽ lặp lại cho đến khi bạn chịu nghe. Hai tuần sau cái chết, tại Tecámac, rồi tại Arena San Juan Pantitlán, cùng một người thực hiện lại đưa trọng tài vào tư thế đó. Lần thứ hai, anh ta giữ trọng tài Robert Chacón trong đúng khung hình của cú đánh rồi thả ra khi khán giả la ó. Đám đông vốn được nuôi bằng sự phá luật đã từ chối chính sự phá luật đó. Với tôi, tiếng la ó ấy là dữ liệu rõ nhất trong toàn bộ câu chuyện: khán giả tại chỗ hiểu rằng ranh giới đã bị vượt qua, còn hệ thống quản lý thì không có ai để nói câu đó. Về mặt kinh tế, 585.000 peso là dữ liệu giàu thông tin nhất. Một trọng tài thiệt mạng, gia đình nhận khoản bồi thường tương đương giá một chiếc xe cũ hạng trung. Chỉ có thể giải thích mức đó bằng ba điều kiện cùng lúc: không có bảo hiểm trách nhiệm sự kiện, không có chủ thể pháp lý đủ lớn để bị kiện, và người nhà nạn nhân không có khả năng theo đuổi một vụ kiện dân sự dài hơi. Trong mô hình hợp đồng độc lập của sàn indie, trọng tài là người nhận thù lao thấp nhất nhưng hấp thụ rủi ro vật lý cao nhất. Một chiếc lốp xe tăng không bao giờ nổi bật trong ảnh, nhưng nó quyết định chiếc xe đi qua được vũng lầy nào. Trọng tài là lốp xe tăng của cả ngành lucha libre: không xuất hiện trên poster, không được huấn luyện ngã, không được kiểm tra sức khỏe, nhưng sự an toàn của cả đêm diễn phụ thuộc vào họ. Góc nhìn phản trực giác nằm ở chỗ này: vấn đề nằm ở một hệ thống không có công cụ để dừng bất cứ ai, chứ không ở một cá nhân hư hỏng. Không cơ quan nào được nêu tên trong câu chuyện có thẩm quyền trên cả hai sự kiện. Ủy ban Thành phố Mexico chỉ đưa ra một tuyên bố mang tính chuẩn mực, kêu gọi tôn trọng trọng tài, không có đình chỉ giấy phép, không có lệnh cấm sự kiện. Thỏa thuận bồi thường khép hồ sơ hình sự, và vì thế nó hoạt động như một giấy phép hành nghề trên thực tế: không rào cản pháp lý, không rào cản hành chính, và cú trở lại trở thành điều có thể dự đoán được. Cơ chế cưỡng chế thật của làng lucha libre Mexico là tư nhân. Nếu El Hijo de Fishman bị chặn, người chặn sẽ là CMLL, AAA và các đài truyền hình, chứ không phải một ủy ban. Ngày 20 tháng 10, TV Azteca phát lời chỉ trích của Angel Garza và Arez. Arez đặt đúng câu hỏi khó nhất: một tai nạn chết người đang bị chuyển hóa thành một phần của nhân vật biểu diễn hay không. Đó là ranh giới giữa kịch bản và thật, và là chỗ nghề này tự đặt luật cho mình khi không có luật nào khác. Cũng cần nói thẳng một điều mà phía chỉ trích ít nhắc: người biểu diễn cũng là một ca rủi ro. Trở lại đúng điểm chết trong vòng hai tuần, sau khi vừa bị điều tra, là dấu hiệu hành vi, không đơn thuần là dấu hiệu đạo đức. Có ba cách giải thích không loại trừ nhau: đánh giá sai rủi ro, tìm kiếm sự chú ý, hoặc áp lực từ ban tổ chức muốn bán động tác đã giết người như một điểm nhấn. Không có ai trong vai trò quản lý khủng hoảng cho anh ta, và sự vắng mặt đó tự nó là một tín hiệu. Về mặt pháp lý, lập luận người tham gia đã đồng ý chịu rủi ro yếu hơn nhiều so với một vụ va chạm giữa hai võ sĩ. Trọng tài là đồng nghiệp, không phải đối thủ; anh ta không đồng ý nhận một cú đập đầu nằm trong nhóm động tác bị hạn chế. Đó là điểm mà một hồ sơ hình sự bị khép bằng bồi thường không giải quyết được. Điều đáng chú ý là phản ứng của khán giả đã đi trước phản ứng của thể chế. Khán giả la ó. Đồng nghiệp lên tiếng. Báo kinh tế đưa tin. Chỉ có cơ quan quản lý là không có gì để làm, vì không có thẩm quyền. Nếu tôi phải chọn một can thiệp duy nhất có tỉ lệ cải thiện cao nhất, đó là chứng chỉ huấn luyện ngã cho trọng tài và một điều kiện cấp phép đơn giản: mọi người bước vào võ đài trong vai trò người nhận đòn phải được huấn luyện và kiểm tra sức khỏe trước giờ diễn. Các môn có ủy ban thể thao cấp bang đã làm việc này từ lâu, với hệ thống treo giấy phép có hiệu lực chéo và dữ liệu y tế dùng chung. Lucha libre không có phiên bản tương đương, và cái giá của sự thiếu vắng đó đã được trả bằng một mạng người, ở mức 30.000 USD. Câu hỏi tôi giữ lại sau khi đóng lại toàn bộ hồ sơ: nếu lần tới không có clip, không có đám đông la ó, và không có nhà báo nào đếm giúp những bước chân cuối cùng, thì ai sẽ là người nói rằng động tác đó không được phép lặp lại?